Fidan Güngör’ün biyografisinde onun şahsiyeti kadar düşüncelerinin de önemli bir yeri vardır. Bu sebeple birkaç bölümde onun düşüncelerini değerlendirme çabası içinde olacağım.

Önce Kürd sorunu, sonra İslami hareket konusu ve son olarak da güncel konulara ilişkin yazdığı yazıları değerlendireceğim.

Fidan Güngör’ün düşüncelerini değerlendirirken sadece onun yazdıklarıyla yetinmeyeceğim. Yıllarca şifahi olarak paylaştıklarımızı da dikkate almak durumundayım.

Önce bir konunun açığa kavuşmasında yarar vardır. Fidan Güngör, doğrudan bir eser kaleme almadı/alamadı. Tevhid ve Hira dergilerinde yazdığı makaleler, onun kaçırılmasından sonra kitap haline getirildi.

Kitap yazmamış olmasının ve dergilerde yayınlanan makalelerinin sınırlı kalmasının iki nedeni vardır.

Birincisi, onun daim bir hareket halinde olması, özel ve genel toplantılarda konuşması, zamanının çok önemli bir kısmını insan yetiştirmeye ayırması dolayısıyla yazılı çalışmalara vakit bulamamasıdır. Yaptığı konuşmalar ve verdiği dersler eğer kitaplaştırılsaydı, onlarca eser ortaya çıkardı.

İkincisi, Kürdistan’da yazılı gelenek yerine şifahi geleneğin hakim olmasıydı. Eser verme kapasitesinde olan çok sayıda insan, sahip oldukları birikimi yazılı esere dönüştürme eğilimi içine girmiyordu. Fidan Güngör, mücadelesinin son yıllarında yazmaya başladı. Eğer mücadeleye devam edebilseydi, düşüncelerini artık yazılı olarak paylaşıma açma eğilimini benimsediği için çok sayıda makale ve kitap yazacağı kuşkusuzdu.

Mezkur nedenlerden ötürü onun düşüncelerini incelemek isteyecek olan sonraki kuşaklar, onun makalelerinden derlenmiş kitabıyla yetinmek durumunda kalacaklardır.

Fidan Güngör’ün etnik bakımdan bir Kürd olduğunu, Kürdistan’da yaşadığını ve her gün Kürd sorunuyla yüzleştiği gerçeğini göz önünde bulundurarak onun Kürd sorunu hakkındaki görüşlerini değerlendirmek gerekir.

Türkiye Kürdistan’ında iddia sahibi biri olarak yaşayıp da Kürd sorununa ilgisiz kalmak mümkün değildir. Güngör, bu sorunu her gün yaşıyor ve sorunun çözümüne ilişkin teorik ve pratik çabalara dair düşünsel ve fiili güç oluşturma gayretini gösteriyordu. O, bölgenin en sıcak günlerini tecrübe etti. Tezgahlanan oyunlara düşmemek için çaba sarf etti. PKK’nin tahriklerine rağmen istisnai bir iki olayın dışında Kürdler arası bir çatışmaya meydan vermek istemedi. PKK’nin, Orhan Korkmaz’ı konuşmak için çağırıp ihanet ederek öldürmesi, önemli bir tahrikti. Sonra Hasan ve İzzeddin’i köyden silah zoruyla götürüp şehid etmelerini müteakiben yapmak istedikleri üçüncü hamlede çıkan silahlı çatışmada iki gerillanın ölmesinden sonra bu süreç iyi idare edilerek bir tuzaktan uzaklaşıldı ama ne yazık ki, daha yakındakiler tarafından kurulan tezgahtan kurtulma şansı olmadı.

Fidan Güngör’ün Kürd meselesiyle ilgili yazılı makale ve eserlerinin azlığı, yukarıda işaret edilen nedenlerle ilgilidir. Konuşmalarının ve gündeminin önemli bir kısmını doğal olarak Kürd sorunu teşkil ediyordu.

O, hem Kürd meselesinde hem de İslami hareket hakkında etkili söz söylemenin, müdahil olabilmenin, sorunun çözümünde taraf sayılmanın öncelikli şartının, güç sahibi olmaktan geçtiği inancındaydı. Silahların konuştuğu bir ülkede, güçlerin çarpıştığı bir bölgede güç sahibi olmadan söylenecek sözlerin çözüm noktasında fazla etkili olmayacağı kanaatindeydi. Önce Müslümanların güçlü bir organizasyona sahip olmaları gerekir diyor ve bütün gücünü bu alana teksif ediyordu. Bu sebepten dolayı Müslümanların Kürd meselesi gibi konulara müdahale etmede geç kaldı eleştirilerine katılmıyor, eğer geç kalınmış bir konu varsa, o da organizasyon ve güç meselesidir diyordu. Müslümanların güç ve organizasyon oluşturmada geç kalmışlığının üzerinde duruyordu:

 “En son, Kürd mes’elesinde de geç kalmışız ve ma’lum çevreler olaya sahiplendiği halde biz ilgisiz kalmışız, gayr-ı ciddi ve lakayd olmuşuz (!) Treni kaçırmışız(!)

Neyse ki, sonradan bu hatalarımızı telafi etmek için koşturup durmakta, çalışıp didinmekteyiz(!)

Kusura bakmayın ama bu anlayışı çok gayr-ı ciddi buluyorum! Şahsen durumdan çok rahatsızım!.. Bu hal, kendine güveni kalmamış, da’vasına tam olarak inanmamış, savundukları düşüncelerin doğruluğuna inanmayan insanların zayıf ve kararsız hali gibi geliyor bana… Kimsenin böyle oturduğu yerden Müslümanları küçük görmeye hakkı olmasa gerek!.. Mes’ele hiç de bu kadar basit ve sığ değil! İstikbale dair endişe ve kaygıları olan Müslümanların, şöyle bir dönüp geçmişe bakmaları gerekir. Bunun bir güç ve organize mes’elesi olduğunu anlayın lütfen! Bu işin uluslar arası boyutu var; bu iş sanıldığı kadar basit değil! Anlayın ve yakamızı bırakın artık!.. Gölge etmeyin başka ihsan istemiyoruz! Kimin bugüne kadar ne yaptığını, şu anda neyin peşinde olduğunu, gelecekte ne gibi hesapların içinde olacağını da biliyoruz. Endişelenmeye gerek yok. Sabırlı ve kararlı olmamız yeter.”

Fidan Güngör, ulusalcı düşünüş tarzının İslam ile bağdaşmadığı gerçeğinden yola çıkarak her türlü ulusalcı yaklaşım ve harekete temelden karşıydı. Ulusalcı hareketlerin de İslam ile ciddi sorunlarının olduğu inancındaydı. O, sorunun İslami idare biçimiyle çözümlenebileceğine inanır, ulusal kaygılar yerine ümmet mefkûresini savunur ve gerçek anlamdaki ümmet yapılanması içinde ulusal sorunların yaşanmayacağını dile getirirdi. Bu yaklaşıma binaen İslami hareketin belli bir ulus ve coğrafya temelinde geliştirilemeyeceğinde ısrar ediyordu.

“İslami hareket, belli bir ulus, coğrafya, mezhep veya şahsiyet ile sınırlandırılamaz. Ümmet anlayışı gereği, hareket, doğal olarak herhangi bir coğrafya üzerinde, belli bir ulus ve uluslarda oluşan Müslüman topluluk tarafından başlatılır. Bu hizmet, herhangi bir ulusun tekelinde düşünülemez. Önemli olan, bu topluluğun bu işe ehil olması ve İslami bir otoritenin taşıması gereken sorumluluğu taşıyabilecek özelliğe sahip olmasıdır. Tüm Müslümanlara düşen görev, bu meşru’ otoriteyi tanımaları ve ona itaat edip onun öncülüğünü kabul etmeleridir.”

Fidan Güngör, ulusların ümmet çatısı altında nasıl bir statüye tabi olacakları, fıtri olan ulusal değerlerin hangi siyasal yapı içinde varlığını sürdürebileceği, ümmet çatısı altında ulusların adalet ve özgürlük içinde yaşayabilmesi için nasıl bir idari sistemin uygulanması gerektiği şeklindeki konulara Kürd sorunuyla ilgili yazdığı makalelerinde yer vermemiştir. Mücadeleye ve yazmaya devam etseydi, kesinlikle Kürd sorunuyla ilgili yeni açılımlar yapacağı muhakkaktı. Bu türden konulara girmemiş olmasının nedeni, hem güç bakımından henüz istenilen düzeye gelinmediğinden hem de bu tür konulara ilişkin yeni yeni yazmaya başlamasından olsa gerek.

Öte yandan o zamanlarda bugünkü gibi Kürd sorunuyla ilgili somut projeler tartışılmıyordu. Böyle bir zemin yoktu. Somut önerilerin tartışılacağı bir olgunluk yakalanamamıştı.

Bir diğer konu da Kürd sorununa veya daha üst bir zaviyeden bakıldığında kavimler meselesine ilişkin somut çözüm önerileri demokratik toplum temelinde mi sunulacak yoksa İslam düşüncesinin egemen olduğu toplum düzenine göre mi belirlenecek mevzusudur. O zaman baskın olan görüş, çözümün İslam’ın egemenliğinde geliştirilmesi şeklindeydi. Böyle olunca da doğal olarak önce idealinizdeki toplumu oluşturmak ve o toplum düzeni içinde sorunu çözmek durumundasınız. Böyle olsa dahi, İslam düşüncesi temelinde şekillenmiş bir toplumda bugünkü şekliyle var olan ulusal talepleri karşılayacak yeni modeller konusu henüz ekseriyetin kabul edeceği bir formda teorik olarak belirlenebilmiş değildir. İslam tarihinde de günümüzün problemini çözecek mahiyette örneklikler yoktur. Çünkü Osmanlı’nın son dönemlerine kadar ulus sorunları bugünkü mahiyetinden çok farklıydı ve o günün koşulları içinde uygulanabilir formüller geliştirilmişti. Tarihi tecrübelerimizden yararlanmamız gerekiyor ancak sorunun bugünkü haliyle çözümü, çok daha derin ve yeni yaklaşımları gerektiriyor.

Konuya Türkiye açısından baktığımızda bugün meselenin halline ilişkin somut çözüm önerileri daha çok demokrasi, adalet ve özgürlük temelinde geliştiriliyor. Çok farklı ideolojik bakış açısına sahip taraflar, sorunun bu temellerde çözüleceğine mütemayil gözüküyor.

Fidan Güngör, eğer mücadele zemininde bugünleri idrak etseydi, Kürd sorununa yaklaşımı ne olurdu sorusuna net bir cevap vermek imkansızdır. Onun düşünsel ve hareki bakımdan sürekli bir tekamül içinde olduğu gerçeği dikkate alınırsa, mutlaka bu konudaki yaklaşımını da geliştirmiş olacaktı.

Fidan Güngör, Kürd meselesiyle ilgili üç makale yazmıştır.

‘Kürdistan Tarihinde İslami Hareketler’ başlıklı makalesinde geleneksel İslami düşünce temelinde gelişen Kürd hareketlerine kısa kısa değinmiş ve sonuç kısmında bazı değerlendirmelerde bulunmuştur:

“Olayların insan unsurunu teşkil edenler, Müslüman Kürdler’dir. Geleneksel İslami bir hayat süren bu insanlar, dinlerine ve inançlarına oldukça bağlı insanlardır. Bu sebeple hareketlerin öncülüğünü İslami şahsiyetlerin yapmış olması tesadüfi değildir. Hareket ve siyasi anlayışları Asr-ı Saadet dönemindeki Resulullah’ın @ pratiklerine tam uygun olmamışsa da niyetlerinin Allah rızası olduğu ve samimi oldukları kanaati, Müslümanlar arasında yaygındır. Ayrıca bu hareketlerin o dönemin geleneksel İslam anlayışını yansıtmaları da tabiidir.”

Fidan Güngör ‘Ulusalcı Kürdistan’a Doğru’ makalesinde daha çok Kürd sorununun emperyalist güçler tarafından kendi çıkarları için nasıl kullanıldığı konusu üzerinde yoğunlaşmıştır.

“Fransız İhtilali ile başlamış olan ulusalcılık ve ulus-devlet anlayışı, 19. yüzyılda bir hayli etkin olmuş ve 20. yüzyılın başından itibaren de ağırlığını iyice hissettirerek bir anlayışa dönüşmüştür. Birinci ve ikinci Dünya Savaşları’nın sonunda irili-ufaklı sayısız ulus devlet ortaya çıkarılmıştır.

Osmanlı yönetiminin dağılmasını sağlayan bu en önemli anlayış, aslında ümmeti parçalamayı da esas almıştır. Batı’nın kendisine düşman olarak gördüğü İslam ümmetinin birlik ve beraberliği, onları her zaman endişelendirmiştir.”

Üçüncü makalesi, Kemal Burkay’ın bir röportajı etrafında olup ulusalcı Türklerle Ulusalcı Kürtlerin aynı ideolojik pencereden baktığı, Müslüman Kürd halkının değerlerine karşı aynı yaklaşımı paylaştığı konuları üzerinde durarak bazı uyarılarda ve hatırlatmalarda bulunmuştur.

Kemal Burkay, kendisiyle yapılan söyleşilerde epeyce açılmış. Düşündükleri Kürd devletini hangi ilkelere bina edeceklerini tek tek açıklıyor. Görünen o ki, TC’nin yetmiş yıldır yaptıklarının aynısını hayal ediyor ve düşünüyor;  güç sahibi olunca da , yapacakları M. Kemal ve diğerlerin aynısı olacak!:..

Peki, Kürd halkını farklı bir yönetim tarzı ile yönetemeyeceğinize göre, Türk devleti ile alıp-veremediğiniz ne, anlamıyorum.  Onlardan hiçbir ideolojik ve siyasi farkınız yoksa –ki öyle görünüyor-, verdiğiniz kavga, koltuk kavgası olmasın sakın!.. TC’ye cumhurbaşkanı, başbakan veya genelkurmay başkanı olamayınca, istikbaldeki Kürd Cumhuriyeti’ne yatırım mı yapıyorsunuz, Allah aşkına!

“Müslümanlar yetmiş yıldır TC’den çektikleri yetmiyormuş gibi, bir de sizden mi çekecekler? Ortada henüz devletiniz olmadığı halde, Müslümanları gerici, aşırı dinci, fanatik diye suçluyor, ateş püskürüyor, baskı yapıyor ve öldürüyorsunuz! Vay Müslümanların başına gelenler!... Yağmurdan kaçarken doluya tutuluyorlar. Peki, sizin TC’den ne farkınız kaldı? Onlar, batıcı, laik, modernist, Yeni Dünya Düzenci ve İslam düşmanı… Siz de onların kopyası, yani kötü taklitçileri değil misiniz?

Bakın buraya; Kürd halkı Müslüman’dır, aynı Türk halkı gibi… Türk idareciler İslam düşmanıdır, aynen sizler gibi… İslam aydınlarının öncülüğünde, Müslüman Kürd halkı uyanıyor; kendine uygun bir idarenin özlemini duyuyor. Bu, İslam’ın hakim olacağı bir idare tarzıdır. Müslümanlar, bugün baskı ve zulüm altındadır. Rejimin baskı ve zulmü bir yana, bir de sizin ve yandaşlarınızın zulmü altındadırlar. Kürdistan halkını, baskı ve silah zoruyla itaat ettirmek istiyorsanız, aldanırsınız. Kendinizi kandırmayın; bu halk, sizi değil Müslümanları istiyor. Bu halk sosyalizm veya demokrasi ile değil, İslam ile idare edilmek istiyor. Bu özlem yeni değil, 1300 yıllık bir özlemdir ve bu özlemin sona ermesi, hakkın batıla galebesi de çok yakındır.

Bunu böyle bilmenizi ve görmenizi dileriz.”

Kürd açılımı sürecinde PKK’nin derin devleti temsil eden güçlerle paralel hareket etmesi, zaman zaman İslam tehdidini gündeme getirerek derin devlete işbirliği çağrısında bulunması ve bu meyanda geliştirdikleri pratikler dikkate alındığında, Güngör’ün 15 yıl önce verdiği tepkide ne kadar haklı olduğu görülmektedir.

Fidan Güngör, düşünceleriyle, pratikleriyle ve şahsiyetiyle önemli bir misyonun taşıyıcısı ve önemli bir vizyon sahibiydi. Onun kaybı, Türkiye ve bölge için de önemli bir kayıp oldu.